Tóm tắt: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV là một dấu mốc lớn trong quá trình phát triển của đất nước. Đại hội diễn ra trong thời điểm công cuộc đổi mới trải qua 40 năm đã đạt nhiều thành tựu quan trọng. Tư duy, nhận thức của Đảng về những vấn đề của đất nước ngày càng đầy đủ, sâu sắc, toàn diện hơn, trong đó có vấn đề bảo vệ môi trường - được xem là một trong những trụ cột của sự phát triển bền vững đất nước. Bài viết nêu lên những quan điểm, định hướng mới trong văn kiện Đại hội XIV về bảo vệ môi trường, đồng thời đề xuất những giải pháp để nhanh chóng đi vào thực tiễn.

Từ khóa: Đại hội XIV, bảo vệ môi trường.

Tổng kết 40 năm thực hiện đường lối đổi mới, Đại hội XIV khẳng định: Bảo vệ môi trường, tăng cường quản lý tài nguyên, chủ động phòng, chống thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu là một trong 3 trụ cột của sự phát triển bền vững đất nước. Chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu; thúc đẩy xã hội hóa công tác bảo vệ môi trường. Không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế; đặt vấn đề bảo vệ môi trường lên hàng đầu, lấy bảo vệ môi trường sống và sức khoẻ của Nhân dân làm mục tiêu trong chiến lược phát triển đất nước.

Việc khẳng định môi trường là một yếu tố quan trọng, là một trong 3 trụ cột của sự phát triển bền vững đất nước thể hiện bước đột phá trong tư duy, nhận thức của Đảng ta; từ chỗ xem môi trường là yếu tố bên ngoài, yếu tố cần được khắc phục sau tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn đầu thực hiện đường lối đổi mới đến chỗ xem môi trường là yếu tố trung tâm, là trụ cột của sự phát triển bền vững đất nước. Điều này phản ánh bước phát triển về chất trong nhận thức lý luận của Đảng về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và môi trường sinh thái; thực hiện tiến bộ xã hội ngay trong từng bước, từng kế hoạch, chính sách phát triển, đồng thời phát triển phải gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, đảm bảo tăng trưởng xanh, bền vững.

Bên cạnh đó, bước đột phá tư duy này còn nhằm đáp ứng những yêu cầu cấp bách của bối cảnh phát triển mới. Thế giới đang đứng trước những thách thức lớn về vấn đề môi trường (biến đổi khí hậu, ô nhiễm nguồn nước, không khí, rác thải nhựa, suy giảm tài nguyên…) làm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của con người, buộc các quốc gia phải xem xét lại mô hình tăng trưởng truyền thống. Do đó, Đảng ta đặt bảo vệ môi trường ở vị trí trung tâm của sự phát triển không chỉ mang ý nghĩa định hướng lâu dài, mà còn là yêu cầu thực tiễn nhằm thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, bao trùm, bền vững; đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa lợi ích ngắn hạn của tăng trưởng kinh tế và lợi ích dài hạn của quốc gia - dân tộc, giữa nhu cầu phát triển hiện tại và trách nhiệm đối với các thế hệ tương lai của đất nước. Phát triển không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu của thế hệ hôm nay, mà còn phải bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành của con cháu mai sau. Quan điểm của Đảng ta xem bảo vệ môi trường là trụ cột của sự phát triển bền vững là sự khẳng định và quyết tâm thực hiện đạt được mô hình phát triển mà Đảng ta kiên định. Đây chính là nền tảng quan trọng để bảo đảm sự phát triển bền vững, ổn định và lâu dài của đất nước trong bối cảnh mới.

Quan điểm, định hướng này còn xuất phát từ thực tiễn bảo vệ môi trường ở nước ta, bên cạnh một số thành tựu đạt được như: Công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực này được tăng cường; công tác bảo vệ rừng, trồng rừng và bảo tồn đa dạng sinh học có nhiều chuyển biến tích cực. Tăng trưởng kinh tế bước đầu thay đổi theo hướng chuyển đổi xanh, xuất hiện nhiều mô hình kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, công nghiệp xanh, đô thị xanh…thì bên cạnh vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề đáng báo động. Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng chỉ rõ “Ô nhiễm môi trường chưa được kiểm soát hiệu quả, có mặt còn trầm trọng hơn, nhất là môi trường ở các đô thị lớn, khu công nghiệp, cụm công nghiệp và các làng nghề. Khả năng của các cơ quan chức năng trong ứng phó, giảm thiểu tác hại của thiên tai và biến đổi khí hậu chưa đáp ứng yêu cầu. Việc quản lý, sử dụng tài nguyên, nhất là đất đai và nguồn nước hiệu quả chưa cao”^[1].

Bên cạnh đó, Báo cáo cũng nêu rõ: Hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu vẫn còn bất cập, chồng chéo. Ý thức chấp hành pháp luật về quản lý, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu còn thấp. Bảo vệ môi trường chưa trở thành ý thức, hành động, thói quen, nếp sống, văn hoá của người dân.

Quan điểm, định hướng đã có; tuy nhiên nếu không sớm quyết liệt trong triển khai thực hiện sẽ không đạt được mục tiêu đề ra. Do đó, để những quan điểm về bảo vệ môi trường được nêu trong Nghị quyết Đại hội XIV sớm được triển khai có hiệu quả trong thực tiễn, cần lưu ý một số vấn đề trọng tâm sau:

Trước hết, các bộ, ngành cần khẩn trương, nhanh chóng tham mưu ban hành kịp thời các văn bản nhằm cụ thể hóa quan điểm của Đại hội XIV thành các nghị định, thông tư, khắc phục những bất cập, chồng chéo trong hệ thống chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường hiện có; đặc biệt là các quy định về kinh tế tuần hoàn, tín chỉ carbon và thuế môi trường, cơ chế huy động các nguồn lực bảo vệ môi trường nhằm hiện thực hóa cam kết Net Zero (mục tiêu phát thải rồng bằng 0) vào năm 2050.

Thứ hai, các cấp ủy đảng, chính quyền cần có chiến lược, kế hoạch hành động cụ thể để khắc phục khó khăn, thực hiện mục tiêu phát triển bền vững kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường trong giai đoạn mới; cụ thể hóa các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước thành các mục tiêu, tiêu chí bảo vệ môi trường, đặc biệt trong quy hoạch xây dựng nông thôn mới và các khu công nghiệp; có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp coi trọng áp dụng khoa học công nghệ vào quá trình sản xuất, phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng hai con số nhưng không làm ảnh hưởng đến môi trường sinh thái. Tăng cường chế tài xử phạt vi phạm môi trường, kiên quyết xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường.

Thứ ba, tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho các tầng lớp nhân dân trong bảo vệ môi trường sống. Để nâng cao nhận thức, ý thức, biến thành hành động hiệu quả trong các tầng lớp nhân dân; cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể cần đặc biệt chú trọng công tác tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ môi trường. Văn kiện Đại hội XIV cũng đã nêu: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức và trách nhiệm của các cấp, các ngành, các tầng lớp nhân dân, huy động sự tham gia của toàn dân vào công tác bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu. Rõ ràng để phát triển bền vững không chỉ là nhiệm vụ của nhà nước, mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Vì vậy, cần đẩy mạnh giáo dục môi trường trong nhà trường, truyền thông đại chúng, thực hiện phong trào “toàn dân bảo vệ môi trường”. Từ đó hình thành văn hóa bảo vệ môi trường, mỗi cá nhân trong cộng đồng coi việc bảo vệ môi trường tự nhiên, xây dựng lối sống xanh, tiết kiệm tài nguyên, hạn chế tối đa việc sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần như biểu hiện của văn minh và lòng yêu nước trong thời đại mới. Khi mỗi người dân có ý thức tốt, môi trường sống sẽ được cải thiện bền vững, góp phần phát triển kinh tế - xã hội lâu dài.

Một khi triển khai thực hiện quyết liệt, đồng bộ các giải pháp sẽ tạo sự chuyển biến thực chất về bảo vệ môi trường trong giai đoạn hiện nay.

ThS Nguyễn Thị Thu Hiền

GVC Khoa Xây dựng Đảng

^[1] Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, tập 1, trang 65

Tóm tắt: Văn kiện Đại hội XIV của Đảng kế thừa và phát triển nhất quán quan điểm coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời bổ sung nhiều nội dung mới có giá trị lý luận và thực tiễn. Điểm nổi bật là sự chuyển biến từ cách tiếp cận thiên về tinh thần sang nhìn nhận toàn diện hơn, xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển và trụ cột để đất nước phát triển bền vững.

Từ khóa: Văn hóa, Đại hội XIV, nguồn lực nội sinh, phát triển bền vững, công nghiệp văn hóa

1. Mở đầu

Trong tiến trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Trải qua các kỳ đại hội, nhận thức về văn hóa không ngừng được bổ sung, phát triển phù hợp với yêu cầu thực tiễn và bối cảnh mới của đất nước. Bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và cạnh tranh sức mạnh mềm giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, kế thừa quan điểm nhất quán của Đảng về văn hóa là nền tảng của xã hội, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã có những bước phát triển mới quan trọng trong nhận thức và định hướng chính sách về văn hóa. Những nội dung mới này không chỉ làm sâu sắc hơn quan điểm lý luận của Đảng mà còn tạo cơ sở cho việc hoạch định và triển khai các chính sách phát triển văn hóa gắn với phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

2. Nội dung mới trong nhận thức và định hướng chính sách về văn hóa trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

Một trong những điểm mới nổi bật của Văn kiện Đại hội XIV là từ nhấn mạnh vai trò tinh thần sang nhấn mạnh vai trò nguồn lực và động lực phát triển của văn hóa. Nếu trước đây văn hóa chủ yếu được nhìn nhận ở chức năng giáo dục tư tưởng và đạo đức, thì nay được xác định rõ hơn là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và động lực trực tiếp thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Cách tiếp cận này phản ánh tư duy phát triển hiện đại, trong đó, văn hóa trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra của cải vật chất, nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia. Văn hóa, với tư cách là sức mạnh mềm, còn góp phần nâng cao vị thế, hình ảnh của quốc gia trên trường quốc tế. Đây là bước tiến quan trọng về lý luận, tạo cơ sở để đưa văn hóa trở thành một cấu phần hữu cơ trong chiến lược phát triển tổng thể của đất nước.

Thứ hai, gắn chặt văn hóa với phát triển bền vững. Văn hóa không còn được xem là lĩnh vực đi sau kinh tế mà là yếu tố đi cùng, định hướng và bảo đảm chất lượng tăng trưởng; bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.

Việc nhấn mạnh mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa và phát triển bền vững khẳng định văn hóa không chỉ là mục tiêu mà còn là yếu tố định hướng, điều tiết và bảo đảm chất lượng của tăng trưởng. Theo đó, phát triển kinh tế phải gắn liền với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường; trong đó văn hóa đóng vai trò “hệ điều tiết” nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa các trụ cột phát triển. Điều này thể hiện sự tiếp cận toàn diện và dài hạn, khắc phục khuynh hướng coi trọng tăng trưởng kinh tế thuần túy. Đồng thời, việc gắn kết văn hóa với phát triển bền vững cũng góp phần xây dựng lối sống văn minh,  nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và củng cố nền tảng đạo đức xã hội.

Thứ ba, đề cao vai trò trung tâm của con người và hệ giá trị quốc gia. Chuyển trọng tâm từ xây dựng thiết chế văn hóa sang xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, hình thành hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người thời kỳ mới, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục khẳng định con người là trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời có bước phát triển mới khi đặt trọng tâm vào xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới. So với trước đây, trọng tâm không chỉ dừng lại ở xây dựng thiết chế văn hóa mà chuyển mạnh sang phát triển con người toàn diện cả về trí tuệ, đạo đức, thể chất, thẩm mỹ và năng lực sáng tạo. Việc hình thành hệ giá trị chuẩn mực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh xã hội biến đổi nhanh chóng, giúp định hướng hành vi, củng cố niềm tin và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Đây cũng là cơ sở để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao -yếu tố quyết định trong cạnh tranh quốc gia hiện nay.

Thứ bốn, chú trọng phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Lần đầu tiên nhấn mạnh việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, thị trường văn hóa, kinh tế sáng tạo, kết hợp bảo tồn di sản với khai thác giá trị kinh tế, góp nhân hiến văn hóa thành lĩnh vực tao giá trị gia tăng

Việc lần đầu tiên nhấn mạnh rõ nét yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa, thị trường văn hóa và kinh tế sáng tạo là điểm nhấn mới mang tính đột phá trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng. Theo đó, văn hóa không chỉ là lĩnh vực tiêu dùng mà còn là lĩnh vực sản xuất, có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao. Các ngành công nghiệp văn hóa như điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, thiết kế, quảng cáo, du lịch văn hóa… được xác định là hướng đi quan trọng để khai thác tiềm năng văn hóa, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Định hướng này mở ra không gian phát triển mới, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo việc làm, tăng trưởng kinh tế và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Thứ năm, mở rộng phạm vi xây dựng văn hóa trên mọi lĩnh vực của đời sống. Nhấn mạnh xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong gia đình, nhà trường, cộng đồng, cơ quan, doanh nghiệp và trong hệ thống chính trị; đề cao văn hóa trong Đảng, văn hóa công vụ, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa số.

Văn hóa được đặt trong gia đình, nhà trường, cộng đồng, cơ quan, doanh nghiệp và toàn bộ hệ thống chính trị. Đặc biệt, các khái niệm như văn hóa trong Đảng, văn hóa công vụ, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa số được đề cao, phản ánh sự thích ứng với bối cảnh mới của thời đại số và hội nhập quốc tế. Điều này cho thấy văn hóa không còn là lĩnh vực riêng biệt mà thấm sâu vào mọi hoạt động của đời sống xã hội, trở thành chuẩn mực điều chỉnh hành vi và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.

3. Kết luận

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã đánh dấu bước phát triển quan trọng trong nhận thức và định hướng chính sách về văn hóa. So với các nhiệm kỳ trước, từ chỗ chủ yếu nhấn mạnh vai trò tinh thần, văn hóa nay được chuyển từ cách tiếp cận thiên về xây dựng đời sống tinh thần sang cách tiếp cận, nhìn nhận toàn diện hơn là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực phát triển và hệ điều tiết bảo đảm phát triển bền vững của đất nước; văn hóa thực sự trở thành một trụ cột chiến lược của phát triển quốc gia. Những nội dung mới này không chỉ làm phong phú thêm lý luận của Đảng về văn hóa mà còn mở ra những định hướng lớn cho thực tiễn phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Việc phát huy sức mạnh văn hóa trở thành điều kiện quan trọng, là yêu cầu cấp thiết nhằm khơi dậy khát vọng phát triển, củng cố sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong kỷ nguyên mới; nâng cao vị thế quốc gia và xây dựng đất nước Việt Nam phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.

Th.S Chu Thị Thu Trang

Khoa Xây dựng Đảng

* Tài liệu tham khảo

1. Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (2026), Tài liệu hỏi - đáp về nội dung cơ bản của Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 1, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.