Tóm tắt: Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là nội dung quan trọng trong Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, thể hiện tầm nhìn chiến lược của Người đối với việc chuẩn bị lực lượng kế tục sự nghiệp cách mạng. Bài viết phân tích những nội dung cơ bản trong tư tưởng của Người về vai trò của thanh niên, trách nhiệm bồi dưỡng của Đảng, đồng thời làm rõ yêu cầu vận dụng trong bối cảnh chuyển đổi số. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất đổi mới công tác giáo dục và rèn luyện thanh niên theo hướng kết hợp bồi dưỡng lý tưởng, đạo đức, bản lĩnh chính trị với phát triển tri thức, năng lực số, khả năng sáng tạo và trách nhiệm với xã hội.

Từ khóa: Hồ Chí Minh; Di chúc; bồi dưỡng thế hệ cách mạng; thanh niên; chuyển đổi số

1. Đặt vấn đề

Trước lúc đi xa, Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại cho toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta bản Di chúc lịch sử - văn kiện kết tinh tư tưởng, đạo đức, phong cách và tầm nhìn chiến lược của Người đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, lời căn dặn về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau vẫn giữ nguyên giá trị lý luận, thực tiễn và tính thời sự. Trong Di chúc, Người yêu cầu Đảng chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng, đào tạo đoàn viên, thanh niên thành những người kế tục sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng”, vừa “chuyên”. Trong bối cảnh chuyển đổi số mở rộng không gian học tập, lao động, sáng tạo và tham gia đời sống xã hội của thanh niên, việc nghiên cứu, vận dụng tư tưởng của Người có ý nghĩa quan trọng đối với việc xác định mục tiêu, nội dung và phương thức bồi dưỡng thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.

2. Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau

Trong suốt quá trình hoạt động cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc giáo dục, bồi dưỡng lực lượng kế tục sự nghiệp cách mạng. Người xác định đây là vấn đề có ý nghĩa chiến lược trong đấu tranh giải phóng dân tộc cũng như trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ những năm đầu truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam, Người đã lựa chọn thanh niên làm lực lượng nòng cốt để tuyên truyền, tổ chức và đào tạo cán bộ. Sau khi đến Quảng Châu vào cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc mở các lớp huấn luyện chính trị nhằm chuẩn bị đội ngũ cán bộ trẻ; tháng 6-1925, Người thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Nhiều học viên sau đó trở thành cán bộ cốt cán, góp phần chuẩn bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Thực tiễn đó cho thấy, trong tư tưởng Hồ Chí Minh, bồi dưỡng thanh niên luôn gắn liền với yêu cầu chuẩn bị lực lượng kế tục cho sự nghiệp cách mạng.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao sức trẻ, tinh thần xung kích và khả năng tiếp thu cái mới của thanh niên, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm tự học tập, tu dưỡng và rèn luyện của mỗi người trẻ. Ngay những năm đầu mới giành được chính quyền, trong Thư gửi các bạn thanh niên năm 1947, Người khẳng định: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên” [1]. Quan điểm đó thể hiện nhận thức nhất quán của Người về vị trí và trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.

Trước khi đi xa, Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại bản Di chúc với những lời căn dặn sâu sắc đối với toàn Đảng, toàn dân và toàn quân, trong đó dành một phần quan trọng nói về thanh niên. Người viết: “Đoàn viên và thanh niên ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ. Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên”. Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết” [2]. Việc hai lần sử dụng từ “rất” nhấn mạnh tầm quan trọng và tính cấp thiết của nhiệm vụ bồi dưỡng lực lượng kế tục. Đây là sự tổng kết sâu sắc từ thực tiễn lãnh đạo công tác thanh niên của Người, đồng thời định hướng cho quá trình giáo dục, rèn luyện và phát huy tiềm năng của thế hệ trẻ. Theo đó, bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau bao gồm giáo dục lý tưởng cách mạng, truyền thống yêu nước và đạo đức; nâng cao trình độ, năng lực; chuẩn bị nguồn nhân lực kế tục sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nội dung này thể hiện tầm nhìn chiến lược của Người đối với tương lai dân tộc.

Chuẩn mực vừa “hồng”, vừa “chuyên” thể hiện yêu cầu xây dựng thế hệ trẻ phát triển hài hòa giữa đức và tài. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, đạo đức là “cái gốc” của người cách mạng, định hướng việc sử dụng tri thức và năng lực vì lợi ích của đất nước, Nhân dân. Tuy nhiên, phẩm chất đạo đức phải gắn với trình độ chuyên môn và năng lực thực tiễn; đức và tài thống nhất với nhau, tạo nên phẩm chất toàn diện của người cán bộ cách mạng. Vì vậy, thanh niên phải nâng cao ý thức làm chủ, tích cực học tập, tu dưỡng đạo đức, rèn luyện bản lĩnh và hoàn thiện năng lực chuyên môn. Đồng thời, việc học tập chủ nghĩa Mác - Lênin có ý nghĩa trang bị thế giới quan, phương pháp luận khoa học và nâng cao trình độ lý luận, giúp thế hệ trẻ nhận thức đúng quy luật vận động của xã hội, phát huy năng lực sáng tạo và tham gia hiệu quả vào sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Niềm tin đối với thanh niên luôn gắn liền với yêu cầu phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu của tuổi trẻ. Ngày 24-3-1961, phát biểu tại Đại hội lần thứ III của Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu thanh niên đi đầu trong phong trào thi đua yêu nước và thực hiện khẩu hiệu: “Đâu Đảng cần thanh niên có, việc gì khó thì thanh niên làm” [3]. Ngày 25-3-1966, tại Lễ kỷ niệm 35 năm Ngày thành lập Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam, Người ghi nhận những đóng góp to lớn của thanh niên đối với sự nghiệp cách mạng và khẳng định niềm tin vào tương lai vững chắc, vẻ vang của dân tộc.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau vừa thể hiện tình cảm và niềm tin sâu sắc đối với thanh niên, vừa phản ánh quan điểm biện chứng về tính kế tục trong tiến trình cách mạng. Thành quả của thế hệ đi trước chỉ có thể được bảo vệ và phát triển khi được trao truyền cho các thế hệ tiếp nối. Vì vậy, thanh niên không chỉ tiếp nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và cách mạng của dân tộc mà còn có trách nhiệm bổ sung, phát triển các giá trị đó phù hợp với điều kiện mới. Đây là sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin: tương lai được chuẩn bị từ hiện tại thông qua quá trình xây dựng lực lượng có đủ phẩm chất và năng lực để tiếp tục sự nghiệp cách mạng. Do đó, giáo dục, bồi dưỡng thanh niên là nhiệm vụ chiến lược, thường xuyên, có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển liên tục và bền vững của cách mạng Việt Nam.

3. Đổi mới công tác bồi dưỡng thanh niên theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay

Chuyển đổi số đang làm thay đổi môi trường hình thành phẩm chất và năng lực của thanh niên. Quá trình giáo dục, học tập và rèn luyện ngày càng mở rộng từ các thiết chế, quan hệ xã hội trực tiếp sang không gian số, nơi người trẻ tiếp nhận tri thức, bày tỏ quan điểm, thiết lập quan hệ và tham gia nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Môi trường này tạo điều kiện thuận lợi để phát triển tri thức, kỹ năng và năng lực sáng tạo nhưng đồng thời cũng đặt thanh niên trước những tác động ngày càng phức tạp. Với lượng thông tin lớn, tốc độ lan truyền nhanh và khó kiểm soát, không gian số làm gia tăng nguy cơ tiếp cận thông tin sai lệch, xuyên tạc, thiếu kiểm chứng; các nội dung giật gân, lệch chuẩn, xu hướng đề cao giá trị vật chất, lối sống thực dụng đã tác động đến nhận thức, hệ giá trị và hành vi của một bộ phận thanh niên. Bên cạnh đó, trước sự đan xen giữa thông tin chính xác và sai lệch, giữa các giá trị tích cực và những biểu hiện lệch chuẩn trên không gian số, một bộ phận thanh niên gặp khó khăn trong việc nhận diện, kiểm chứng thông tin và định hướng hành vi. Do đó, công tác bồi dưỡng thanh niên cần hướng đến việc hình thành năng lực làm chủ môi trường số trên nền tảng lý tưởng, đạo đức và trách nhiệm xã hội; kết hợp định hướng của tổ chức với tự giáo dục, hoạt động trực tuyến với trải nghiệm thực tiễn. Yêu cầu này phù hợp với định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị Khóa XIII và các chiến lược, chương trình phát triển thanh niên hiện nay.

Trước hết, đổi mới công tác bồi dưỡng thanh niên trong bối cảnh chuyển đổi số phải xuất phát từ yêu cầu xây dựng lớp người kế tục phát triển toàn diện, có lý tưởng cách mạng, đạo đức, bản lĩnh chính trị, tri thức và năng lực hành động. Sự phát triển của công nghệ đòi hỏi chuẩn mực vừa “hồng”, vừa “chuyên” được cụ thể hóa phù hợp với điều kiện mới. Trong đó, “hồng” thể hiện ở lòng yêu nước, niềm tin vào mục tiêu, lý tưởng của Đảng và dân tộc, ý thức thượng tôn pháp luật, trách nhiệm công dân, đạo đức nghề nghiệp và văn hóa ứng xử trên không gian mạng; “chuyên” được biểu hiện qua trình độ chuyên môn, tư duy khoa học, năng lực số, khả năng đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ và thích ứng với sự biến đổi nghề nghiệp. Sự thống nhất giữa hai phương diện này tạo nền tảng để thanh niên vận dụng tri thức và công nghệ có trách nhiệm, phục vụ lợi ích của Nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước.

Nội dung bồi dưỡng thanh niên phải bảo đảm sự thống nhất giữa giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng với phát triển tri thức và năng lực hoạt động trong xã hội số. Việc giáo dục chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lịch sử dân tộc và đường lối của Đảng cần gắn với những vấn đề thực tiễn đang đặt ra, góp phần hình thành thế giới quan khoa học, củng cố niềm tin chính trị và nâng cao khả năng nhận diện, đấu tranh với các quan điểm sai trái trên không gian mạng. Giáo dục đạo đức trong điều kiện mới cần chú trọng trách nhiệm công dân số, tính trung thực trong học tập và nghiên cứu, ý thức tôn trọng quyền riêng tư, quyền sở hữu trí tuệ và các chuẩn mực giao tiếp trực tuyến. Đồng thời, quá trình nâng cao trình độ chuyên môn phải gắn với năng lực tìm kiếm, chọn lọc, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm an toàn số, khai thác dữ liệu và sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm. Cách tiếp cận này góp phần gắn kết giáo dục phẩm chất với phát triển kỹ năng, định hướng giá trị với năng lực thực hành của thanh niên trong bối cảnh chuyển đổi số.

Cùng với đổi mới nội dung, phương thức giáo dục và bồi dưỡng thanh niên cần được tổ chức theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và năng lực tự giáo dục của người học; tăng cường đối thoại, tương tác, trải nghiệm và tư duy phản biện, khắc phục lối truyền đạt một chiều. Các nền tảng số, học liệu mở, phương tiện truyền thông đa dạng và công cụ trí tuệ nhân tạo cần được khai thác phù hợp nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và nâng cao hiệu quả học tập. Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ không thể thay thế vai trò định hướng, giáo dục và nêu gương của tổ chức, nhà giáo và cán bộ Đoàn. Vì vậy, hoạt động trực tuyến cần được kết hợp chặt chẽ với sinh hoạt tập thể, đối thoại trực tiếp và rèn luyện trong thực tiễn, qua đó tạo chuyển biến đồng bộ về nhận thức, thái độ và hành vi của thanh niên.

Công tác bồi dưỡng cần gắn với quá trình rèn luyện trong thực tiễn, tạo môi trường để thanh niên củng cố phẩm chất, phát triển năng lực và nâng cao trách nhiệm xã hội. Theo đó, các phong trào, chương trình của Đoàn cần hướng vào những nhiệm vụ cụ thể như hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ công trực tuyến, phổ cập kỹ năng số, nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường và góp phần bảo đảm an sinh xã hội. Thông qua các hoạt động này, tri thức và kỹ năng được vận dụng vào giải quyết những vấn đề thực tiễn, đồng thời phát huy vai trò tiên phong, xung kích và năng lực cống hiến của thế hệ trẻ đối với cộng đồng và đất nước.

Quá trình giáo dục và rèn luyện thanh niên trong môi trường số cần có sự phối hợp đồng bộ, thường xuyên giữa cấp ủy, chính quyền, tổ chức Đoàn, gia đình, nhà trường, cơ quan báo chí, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng. Sự phối hợp này phải hướng đến xây dựng không gian số an toàn, lành mạnh; cung cấp nguồn thông tin chính xác; kịp thời định hướng nhận thức, hành vi và tạo điều kiện phát hiện, bồi dưỡng, phát huy tài năng trẻ. Đồng thời, các chính sách đối với thanh niên cần chú trọng thu hẹp khoảng cách số, bảo đảm khả năng tiếp cận công nghệ và cơ hội học tập, rèn luyện bình đẳng cho người trẻ ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa và những đối tượng có hoàn cảnh khó khăn.

Chất lượng bồi dưỡng thanh niên trong bối cảnh chuyển đổi số cần được đánh giá bằng những chuyển biến thực chất về nhận thức, thái độ và hành vi. Bên cạnh mức độ tiếp thu tri thức, cần chú trọng khả năng lựa chọn, kiểm chứng thông tin, giải quyết vấn đề, tạo ra sản phẩm sáng tạo và đóng góp cho cộng đồng. Cách đánh giá này vừa phản ánh năng lực làm chủ công nghệ, vừa thể hiện trách nhiệm của mỗi người trẻ đối với hoạt động của mình trong môi trường số, qua đó khẳng định vai trò chủ thể của thanh niên trong quá trình tự giáo dục và tự hoàn thiện.

4. Kết luận

Tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau trong Di chúc cung cấp cơ sở định hướng cho việc chuẩn bị lực lượng kế tục sự nghiệp cách mạng. Trong bối cảnh chuyển đổi số, vận dụng tư tưởng của Người đòi hỏi công tác bồi dưỡng thanh niên phải giữ vững mục tiêu phát triển con người toàn diện, đồng thời đổi mới nội dung, phương thức và môi trường giáo dục phù hợp với những điều kiện mới. Hiệu quả của quá trình này được thể hiện ở sự trưởng thành về phẩm chất, năng lực làm chủ công nghệ, khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn và tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng. Đó là cơ sở để xây dựng thế hệ trẻ vừa “hồng”, vừa “chuyên”, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh chuyển đổi số.

ThS. Nguyễn Văn Hùng – Khoa Xây dựng Đảng

Tài liệu trích dẫn

[1] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t.6, tr.216

[2] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t.15, tr.61

[3] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t.13, tr.90