Tóm tắt: Trong kỳ họp lần thứ 28 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại Paris (Pháp) từ ngày 25/10/1999 đến ngày 16/11/1999, tổ chức UNESCO đã quyết định chọn ngày 23/4 hàng năm là ngày “Sách và bản quyền thế giới”. Hưởng ứng ngày hội đọc sách và tôn vinh văn hoá đọc, tại Việt Nam đã chọn ngày 21/4 hàng năm là Ngày sách Việt Nam (Theo Quyết định số 284/QĐ-TTg ngày 24/2/2014 của Chính phủ). Theo đó, các tổ chức, cá nhân đã thực hiện nhiều cuộc hội thảo, tọa đàm, các buổi giới thiệu sách. Điều này cho thấy văn hóa đọc cần khẳng định vị thế và tầm ảnh hưởng lớn đến xã hội, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, sự bùng nổ của Internet, sự lớn mạnh của các mạng xã hội. Việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc cho học viên tại Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng nhằm hướng tới hình thành hệ sinh thái học tập suốt đời và nâng cao bản lĩnh chính trị cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trên địa bàn tỉnh. Với vai trò quyết định của việc đọc sách như một "vũ khí lý luận" sắc bén, giúp học viên thẩm thấu sâu sắc tư tưởng cách mạng, rèn luyện tư duy phản biện và xây dựng "màng lọc" thông tin trước các luận điệu sai trái, xuyên tạc, nâng cao hoạt động bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Từ khoá: văn hoá đọc, học viên, thư viện, sai trái

1. Mở đầu

Tại Việt Nam, thuật ngữ “văn hóa đọc” chưa được chuẩn hóa, thống nhất và chưa trở thành mục từ trong Từ điển tiếng Việt. Theo Quyết định số 329/QĐ-TTg ngày 15/3/2017 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án Phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng đến năm 2020, định hướng đến năm 2030, xác định mục tiêu của việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc là: xây dựng và phát triển thói quen, nhu cầu, kỹ năng và phong trào đọc (xuất bản phẩm in và điện tử) trong mọi tầng lớp nhân dân, nhất là trong thanh niên, thiếu niên, học sinh, sinh viên và chú trọng tới người dân ở vùng nông thôn, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn; cải thiện môi trường đọc; góp phần nâng cao dân trí, phát triển tư duy, khả năng sáng tạo, bồi dưỡng nhân cách, tâm hồn, tăng cường ý thức chấp hành pháp luật, hình thành lối sống lành mạnh trong con người, xã hội Việt Nam, đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập. 

Đặc biệt, trong kỷ nguyên số với sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo và các nền tảng mạng xã hội, nhân loại đang đứng trước một nghịch lý: chúng ta tiếp nhận thông tin nhiều hơn bao giờ hết nhưng lại có xu hướng "lười" tư duy sâu. Giữa dòng chảy cuồn cuộn của những nội dung ngắn, mang tính giải trí tức thời, giá trị của sách và văn hóa đọc lại một lần nữa khẳng định vị thế là "ngọn hải đăng" dẫn đường cho tri thức và nhân cách. V.I. Lênin từng khẳng định: "Không có sách, không có tri thức; không có tri thức, không có chủ nghĩa cộng sản". Câu nói ấy đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị thời đại, đặc biệt là đối với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức - những người gánh vác sứ mệnh dẫn dắt sự nghiệp cách mạng.

2. Vai trò và tầm quan trọng của việc xây dựng và phát triển văn hoá đọc cho học viên Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng

Văn hóa đọc không đơn thuần là hành vi tiếp nhận mặt chữ, mà là một quá trình tương tác tư duy, là sự chắt lọc tinh hoa trí tuệ của nhân loại để bồi đắp vào thế giới quan cá nhân. Đối với mỗi con người, đọc sách là cách ngắn nhất để tiếp cận với những tư tưởng lớn, rèn luyện tính kiên nhẫn và khả năng phản biện. Trong thực tiễn cuộc sống, một xã hội có văn hóa đọc phát triển là một xã hội văn minh, nơi con người hành xử dựa trên nền tảng tri thức và sự thấu cảm.

Trước hết, đối với học viên Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng, việc đọc sách không chỉ là một sở thích cá nhân mà là công cụ sắc bén để "thấm" và "ngấm" lý luận cách mạng. Nếu chỉ dừng lại ở việc nghe giảng trên lớp, học viên khó lòng nắm bắt được tầng sâu ý nghĩa và linh hồn của các học thuyết. Sách, đặc biệt là các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, chính là chìa khóa mở ra cánh cửa tư duy biện chứng. Khi tự mình nghiền ngẫm từng trang sách, học viên có cơ hội đối thoại trực tiếp với các tư tưởng lớn, từ đó chuyển hóa những kiến thức khô khan trong giáo trình thành niềm tin nội tâm vững chắc. Đọc sách giúp người cán bộ hình thành một thế giới quan khoa học, biết dùng phương pháp luận duy vật để soi chiếu, phân tích và giải quyết các vấn đề thực tiễn tại địa phương một cách thấu đáo, tránh rơi vào chủ nghĩa kinh nghiệm hay giáo điều máy móc.

Thứ hai, văn hóa đọc đóng vai trò là "màng lọc" và "lá chắn" hữu hiệu trước các quan điểm sai trái trong thời đại bùng nổ thông tin. Học viên Trường Chính trị - những cán bộ, công chức, viên chức nguồn - luôn là đối tượng trọng điểm mà các thế lực thù địch nhắm tới để thực hiện chiến lược "diễn biến hòa bình". Xu thế tất yếu hiện nay là chuyển đổi số trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có tiếp cận thông tin. Giữa biển thông tin đa chiều, thật giả lẫn lộn trên mạng xã hội và các ấn phẩm, học viên trường chính trị không chỉ là người tiếp cận mà còn là “người tham gia” định hướng dư luận xã hội, vì vậy phát triển “văn hoá đọc” để tiếp cận những nguồn tư liệu, thông tin chính thống, có kiểm chứng chính là điểm tựa tri thức tin cậy để rèn luyện cho học viên tư duy phản biện sắc sảo và khả năng nhận diện bản chất sự việc. Khi có một nền tảng tri thức lý luận vững vàng được bồi đắp qua sách vở, học viên sẽ tự xây dựng được cho mình một "hệ miễn dịch" tinh thần, đủ tỉnh táo để bác bỏ những luận điệu xuyên tạc, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng.

Thứ ba, đọc sách chính là cầu nối trực tiếp giữa lý luận và thực tiễn quản lý. Học viên tại Trường Chính trị cần nhận thức được rằng, học không phải để làm "túi chứa sách" mà học để làm việc, làm cán bộ. Thực tế cuộc sống luôn vận động không ngừng với những tình huống phức tạp mà giáo trình chưa thể cập nhật kịp. Thông qua việc đọc rộng, hiểu sâu, người cán bộ sẽ mở mang tầm nhìn, phá vỡ tư duy lối mòn và sự trì trệ. Điều này giúp họ linh hoạt hơn trong việc tháo gỡ những "điểm nghẽn" tại cơ quan, đơn vị, từ đó nâng cao hiệu quả công tác và uy tín của người lãnh đạo trước quần chúng.

Chủ tịch Hồ Chí Minh - tấm gương vĩ đại về tự học - đã từng nói: "Bất kỳ ở đâu, làm việc gì cũng phải học tập. Mà muốn học tập thì phải đọc sách". Việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc tại Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng, do đó, không chỉ là hoạt động phong trào mang tính bề nổi. Đó là giải pháp căn cơ để chuyển hóa quá trình đào tạo thành tự đào tạo, giúp học viên không bị lạc lối trước những luồng thông tin xuyên tạc, đa chiều và "tự diễn biến", "tự chuyển hóa". Một cán bộ có thói quen đọc sách sâu sắc sẽ là một cán bộ có tư duy độc lập, có tầm nhìn chiến lược và luôn tràn đầy hơi thở của thời đại. Trong bối cảnh đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, việc duy trì thói quen đọc sách chính là cách thiết thực nhất để mỗi học viên tự soi, tự sửa, không ngừng hoàn thiện bản thân để xứng đáng là người "đầy tớ" trung thành của Nhân dân.

3. Thực trạng văn hoá đọc của học viện tại Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng

Văn hóa đọc của học viên tại Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng hiện nay đang có những bước chuyển mình tích cực. Hiện nay, Thư viện Trường được tiếp tục duy trì ở 03 địa điểm (Trụ sở chính, Cơ sở 1 và Cơ sở 2). Ngoài việc chú trọng đầu tư hệ thống tư liệu với hàng nghìn đầu sách chuyên ngành, tập trung vào giáo trình phục vụ chương trình trung cấp lý luận chính trị, các tác phẩm kinh điển của C.Mác - Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh, các Văn kiện Đảng qua các thời kỳ, các sách chuyên khảo, tham khảo phục vụ cho nghiên cứu, học tập, Thư viện còn có các báo, tạp chí các chuyên ngành khác nhau. Độc giả có thể đọc tại chỗ hay mượn sách theo nhu cầu mà không mất chi phí nào. Với số lượng đầu sách phong phú; không gian thư viện rộng rãi, thoáng mát; cơ sở vật chất: bàn, ghế, quạt… đảm bảo có thể phục vụ cho nhiều lượt độc giả là cán bộ, giảng viên, nhân viên Nhà trường và học viên các lớp Trung cấp lý luận chính trị hệ tập trung và không tập trung.

Theo quan sát thực tế, một số học viên đến với thư viện mong muốn đọc thêm các giáo trình, các tài liệu tham khảo gắn liền với nhu cầu hoàn thành chương trình đào tạo, đặc biệt cao điểm vào các đợt thi học phần, viết bài thu hoạch thực tế và khoá luận tốt nghiệp. Hiện tại, thư viện tại Trụ sở chính đã kết nối với nguồn tài nguyên số Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh với 15.500 tài liệu, cung cấp nội dung của luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ, đề tài nghiên cứu khoa học và nội dung toàn văn hơn 4.200 bài báo khoa học thuộc 12 tạp chí trong hệ thống Học viện. Ngoài ra, Thư viện trường còn kết nối với Thư viện số của Trường Đại học Đà Lạt với đa dạng các nguồn tài liệu như tài liệu điện tử với 91.300 nhan đề; sách 60.575 nhan đề, 174.180 bản; luận văn, luận án: 2.922 nhan đề, 3.526 bản….

Mặc dù hạ tầng và phong trào chung có nhiều khởi sắc, thực trạng đọc sách của học viên vẫn còn những khoảng lặng đáng lo ngại. Một bộ phận học viên vừa học vừa làm nên quỹ thời gian dành cho việc nghiên cứu tài liệu tại thư viện còn hạn chế. Theo xu hướng chung tại Việt Nam, tỉ lệ đọc sách truyền thống còn thấp, trung bình chỉ đạt khoảng 4 cuốn/người/năm, thêm vào đó, sự bùng nổ của thiết bị thông minh khiến người học có xu hướng chuyển sang "đọc lướt", ưu tiên tra cứu tài liệu nhanh qua mạng xã hội thay vì nghiên cứu chuyên sâu các tác phẩm kinh điển. Điều này đã ảnh hưởng không nhỏ tới nhu cầu đọc sách của học viên tại thư viện Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng, ngày càng ít học viên tìm đến thư viện, có trường hợp một số học viên tham gia chương trình học tại trường với thời gian 5 tháng nhưng chưa một lần sử dụng các dịch vụ của thư viện.

Thực tế cho thấy, học viên vẫn chưa khai thác hết các tài liệu hiện có trong thư viện, đặc biệt là các nguồn sách kinh điển. Tài liệu mà học viên sử dụng nhiều nhất vẫn chủ yếu là những cuốn giáo trình. Điểm bất cập nữa là mỗi một đầu sách có số lượng rất ít, có khi chỉ có một cuốn, vì vậy, nếu người này mượn, thậm chí mượn với thời gian dài thì người tới sau sẽ không thể tiếp cận được nguồn tài liệu đó.

Phát triển văn hóa đọc sẽ là yếu tố thúc đẩy quá trình học tập, rèn luyện và nghiên cứu của học viên, góp phần hiện thực hóa 05 định hướng đổi mới của Nhà trường: Chuyển nhận thức từ người thầy là trung tâm sang người thầy và học viên là trung tâm; chuyển từ dạy - học kiến thức là chủ yếu sang dạy - học phát triển phẩm chất và năng lực; chuyển căn bản từ phương pháp dạy - học thụ động - độc thoại - lý thuyết sang phương pháp chủ động - trao đổi - xử lý tình huống; chuyển từ đánh giá điểm số sang đánh giá quá trình; chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý phục vụ và kiến tạo.

4. Giải pháp nhằm hoàn thiện và phát triển văn hoá đọc cho học viên tại Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng

Để văn hóa đọc thực sự trở thành hơi thở trong đời sống học thuật của học viên tại Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, chuyển từ "khuyến khích" sang "tự thân".

Trước hết, cần nâng cao nhận thức và hình thành thói quen đọc sách của học viên. Việc làm này không chỉ nhằm thay đổi thái độ, hành vi mà còn tạo ra cách ứng xử chuẩn mực đối với tri thức sách hướng tới việc đọc sách mỗi ngày. Từ đó, hình thành các tổ, nhóm, câu lạc bộ đọc sách; giới thiệu, trao đổi, tặng sách cho nhau; phát động đọc sách theo các chủ đề hàng tháng phù hợp kế hoạch đào tạo của Nhà trường.

Phải chú trọng phát huy vai trò tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, tạo sự chuyển biến tích cực về chất lượng tự học, tự nghiên cứu của học viên. Tính tích cực, tự giác của học viên thể hiện trong trách nhiệm, hành vi và thói quen đọc sách. Muốn hiểu biết, muốn trở thành một người cán bộ tốt thì phải tăng cường nghiên cứu, tăng cường đọc sách. Văn hóa đọc không quan trọng ở số lượng mà quan trọng là hiệu quả của hoạt động đọc. Đây là bước khởi đầu cho quá trình tích cực hóa, quá trình chuyển hóa giáo dục thành tự giáo dục; từ bắt buộc, hành chính, khiên cưỡng sang tính tích cực, chủ động.

Quá trình tiếp nhận tri thức của học viên chịu sự tác động mạnh mẽ cả yếu tố khách quan và nhân tố chủ quan. Họ phải tự nhận thức được mâu thuẫn và tự tìm ra biện pháp để giải quyết mâu thuẫn ấy trong quá trình tiếp nhận tri thức. Đó là mâu thuẫn giữa đòi hỏi phải có tri thức với hiện trạng chưa có hiểu biết nhiều về vấn đề được tiếp cận. Những tác động của các chủ thể trong môi trường cung cấp tri thức mang tính hành chính, bắt buộc thì học viên phải tạo thành nhu cầu bên trong để đọc, tìm hiểu, nắm bắt tri thức. Quá trình chuyển hóa ấy diễn ra liên tục từ thấp đến cao, mỗi bước tiến quá trình tiếp nhận tri thức của học viên là mỗi lần giải quyết được mâu thuẫn ở một giai đoạn, trình độ nhất định.

Ảnh: Sưu tầm

Thứ hai, Nhà trường cần đẩy mạnh chuyển đổi số "số hóa" tài liệu và hiện đại hóa không gian đọc, đổi mới phương pháp giảng dạy, học tập, thi cử, đánh giá. Trong bối cảnh học viên đa phần là cán bộ, công chức, viên chức với quỹ thời gian hạn hẹp, việc xây dựng một thư viện số liên thông với nhiều nguồn hệ thống tư liệu khác nhau là giải pháp then chốt. Việc cung cấp tài khoản tra cứu e-book, văn bản quy phạm pháp luật và các chuyên đề lý luận trên nền tảng di động sẽ giúp học viên có thể đọc "mọi lúc, mọi nơi", biến những khoảng thời gian trống thành cơ hội tự học. Song song đó, cần cải tạo thư viện truyền thống thành các "không gian văn hóa đọc mở" với thiết kế hiện đại, thân thiện, tạo cảm hứng nghiên cứu thay vì những phòng đọc khô cứng kiểu cũ. Đổi mới phương pháp giảng dạy, học tập, thi cử theo hướng mở, đặt ra yêu cầu tư duy, đòi hỏi học viên phải chủ động, tích cực hơn trong nghiên cứu tài liệu, tham gia xây dựng bài ngay từ trên lớp, lấy đó làm thước đo để đánh giá kết quả học tập của học viên.

Thứ ba, gắn văn hóa đọc trực tiếp vào quy trình đào tạo và đánh giá. Nhà trường nên đổi mới phương pháp kiểm tra, thay vì các bài thi học thuộc lòng, cần tăng cường các bài tập tình huống, tiểu luận yêu cầu học viên phải trích dẫn, phân tích từ ít nhất 3-5 đầu sách tham khảo ngoài giáo trình. Mô hình "Mỗi tuần một cuốn sách lý luận" có thể được triển khai thông qua các buổi sinh hoạt lớp, sinh hoạt chi bộ hoặc diễn đàn trên website nhà trường, nơi học viên chia sẻ cảm nhận và cách vận dụng kiến thức từ sách vào thực tiễn công tác tại đơn vị, địa phương mình. Đây là cách biến việc đọc từ áp lực thành nhu cầu tự thân để nâng cao trình độ chuyên môn.

Thứ tư, tổ chức các hoạt động kết nối và tôn vinh định kỳ. Cần duy trì và nâng tầm các hoạt động hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21/4) gắn với đặc thù của tỉnh Lâm Đồng. Nhà trường có thể phối hợp với Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh hoặc các nhà xuất bản tổ chức các buổi "Tọa đàm tác giả - tác phẩm", giới thiệu những cuốn sách mới về bảo vệ nền tảng tư tưởng Đảng hay các gương điển hình trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Việc tổ chức các cuộc thi "Đại sứ văn hóa đọc" dành riêng cho học viên hệ Trung cấp lý luận chính trị sẽ tạo ra sự lan tỏa mạnh mẽ, tôn vinh những cá nhân có phương pháp đọc sách khoa học và hiệu quả.

Thứ năm, nâng cao trách nhiệm của thủ thư trong xây dựng văn hóa đọc cho học viên

Thủ thư phải chủ động thay đổi tư duy từ người "giữ sách" sang người "kết nối tri thức", không ngừng tự bồi dưỡng năng lực chuyên môn và kỹ năng công nghệ số để quản lý kho tài liệu khoa học, hiện đại. Để tối ưu hóa công tác phục vụ, thủ thư cần chủ động nắm bắt nhu cầu, sở thích của học viên để tư vấn đúng nguồn tài liệu, đồng thời hướng dẫn các kỹ năng tra cứu, đánh giá thông tin một cách bài bản. 

Người thủ thư phải đóng vai trò là "linh hồn" của các phong trào đọc bằng việc tham mưu, đề xuất cho lãnh đạo về việc tổ chức các sự kiện như ngày hội sách, các câu lạc bộ đọc sách hoặc tọa đàm chia sẻ, nhằm biến thư viện thành một không gian văn hóa hấp dẫn thay vì chỉ là nơi mượn trả tài liệu thuần túy. Việc xây dựng thái độ phục vụ tận tâm, thân thiện và lắng nghe phản hồi của người học chính là giải pháp then chốt để tạo dựng môi trường đọc nhân văn, giúp học viên cảm thấy được truyền cảm hứng và hình thành thói quen đọc sách tự giác, bền vững.

Cuối cùng, phát huy vai trò "nêu gương" của đội ngũ giảng viên. Giảng viên phải là những "người truyền lửa", không chỉ dạy kiến thức mà còn phải truyền đạt phương pháp đọc, cách chọn sách và tư duy phản biện khi tiếp cận thông tin. Mỗi bài giảng cần được lồng ghép để giới thiệu, gợi ý về các cuốn sách hay, những tư liệu quý liên quan đến chuyên đề để khơi gợi sự tò mò của học viên. Khi giảng viên là một tấm gương về sự tự học và say mê đọc sách, học viên sẽ có động lực mạnh mẽ để soi mình và noi theo.

Xây dựng và phát triển văn hóa đọc tại Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng là một hành trình bền bỉ, cần sự cộng hưởng giữa nền tảng công nghệ, đổi mới giáo dục và tâm huyết của cả thầy và trò. Khi tri thức từ những trang sách được chuyển hóa thành bản lĩnh chính trị và năng lực thực thi công vụ, đó chính là thành công lớn nhất của công tác đào tạo cán bộ trong thời kỳ mới.

ThS. Trần Thị Hoài

Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở