Tóm tắt: Quan điểm, tư tưởng về lý luận chủ nghĩa xã hội (CNXH) và con đường đi lên CNXH ở Việt Nam đã được Đảng ta nhận thức bổ sung, phát triển qua các thời kỳ cách mạng. Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Đảng ta luôn lấy thực tiễn đất nước, lợi ích của dân tộc, người dân đề ra con đường, biện pháp, mô hình, từng bước đi thích hợp. Hiện nay, một số địa phương đang triển khai thí điểm xây dựng mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” (XHCN) đánh dấu bước chuyển mang tính tư duy đột phát, đưa các giá trị tốt đẹp của CNXH trở thành hiện thực sinh động đời sống.  

Từ khóa: Xã, phường xã hội chủ nghĩa; sự nghiệp cách mạng Việt Nam.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, từ cách mạng dân tộc dân chủ nhân đến cách mạng XHCN, Đảng ta luôn xác định việc tiếp bổ sung, hoàn thiện lý luận CNXH và con đường đi lên CNXH là công việc thường xuyên. Việt Nam hiện nay, bước vào giai đoạn phát triển mới với bước ngoặt lịch sử - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Để hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2045 nước ta trở thành nước phát triển, có thu nhập cao theo định hướng XHCN, đòi hỏi sự chuyển dịch mạnh mẽ, quyết tâm đồng bộ từ trung ương đến cơ sở. Trong cấu trúc hệ thống chính trị Việt Nam, cấp xã (xã, phường, đặc khu) là nền tảng của quản lý hành chính, là nơi trực tiếp hiện thực hóa chủ trương, đường lối, nghị quyết của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước đến phục vụ nhân dân trong cuộc sống hàng ngày. Xây dựng xã, phường XHCN không phải là một khẩu hiệu lý thuyết, mà là một chủ trương chiến lược có tính quy luật của sự vận động, phát triển, hiện thực hóa mục tiêu lấy người dân làm động lực, mục tiêu, trung tâm của công cuộc đổi mới, xây dựng, phát triển đất nước. Do vậy, việc nghiên cứu thi điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” là tất yếu khách quan, rất cần thiết, vì đó là con đường ngắn nhất, nhanh nhất để bảo đảm sự thành công của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, cụ thể hóa đặc trưng (mô hình) ưu việt mục tiêu xã hội XHCN mà toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta đang hướng đến xây dựng.

II. NỘI DUNG

1. Cơ sở lý luận và tính tất yếu của việc xây dựng xã, phường XHCN

Trên nền tảng vận dụng sáng tạo thế giới quan, phương pháp luận biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và những bài học thực tiễn trong quá trình lãnh đạo cách mạng, việc nghiên cứu đề án xây dựng xã, phường XHCN mang ý nghĩa hết sức cấp thiết, chiến lược lâu dài. Không thể có một nước Việt Nam XHCN nếu không có những “tế bào” cơ sở mang bản chất XHXN, sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Lý luận phải gắn liền với thực tiễn”[1]. Không chỉ có vậy, Người còn nhấn mạnh: “Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng. Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông… Lý luận luôn cần được bổ sung bằng những kết luận mới rút ra từ trong thực tiễn sinh động. Những người cộng sản các nước phải cụ thể hóa Chủ nghĩa Mác - Lênin cho thích hợp với điều kiện hoàn cảnh từng lúc và từng nơi"[2]. Do vậy, vấn đề nghiên cứu thí điểm xây dựng xã, phường XHCN là một nhiệm vụ vô cùng quan trọng, cần thiết để chúng ta kiểm nghiệm, rút ra những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn trước khi nhân rộng, phổ biến tầm chiến lược toàn quốc.

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng ta nhấn mạnh “cần tiếp tục luận giải rõ hơn cơ sở lý luận, thực tiễn, những giá trị, hình thức, các bước đi, bảo đảm sự phù hợp giữa kiến trúc thượng tầng với cơ sở hạ tầng trong quá trình phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa”[3]. Bản chất ưu việt tốt đẹp của chế độ, mô hình XHCN không chỉ trên các văn bản lý luận, cương lĩnh, nghị quyết, khẩu hiệu hay các chính sách pháp luật mang tầm chiến lược vĩ mô, chung chung. Mà giá trị đích thực ưu việt, tốt đẹp của CNXH chúng ta hướng đến phải được hiện thực hóa sinh động, phong phú và thuyết phục và phải được đo bằng chất lượng đời sống thực tế hàng ngày của mỗi người dân. Niềm tin của nhân dân đối với chế độ chỉ khi những giá trị nhân văn, ưu việt tốt đẹp trong văn kiện, nghị quyết, chỉ thị được thấm sâu, hiện thực hóa, thông qua từng chuyển động trong kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và gắn liền với từng công việc, nhu cầu thiết thực, cấp bách của mỗi người dân được giải quyết ngay tại nơi mình sinh sống.

2. Vị trí, vai trò của cấp xã, phường trong quản trị quốc gia và hiện thực hóa mục tiêu CNXH

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Cấp xã là gần gũi nhân dân nhất, là nền tảng của hành chính. Cấp xã làm được việc thì mọi việc đều xong”[4]. Xã, phường chính là không gian diễn ra sự tương tác trực tiếp giữa chính quyền và nhân dân trong việc giải quyết các công việc hành chính hàng ngày. Ngoài chức năng thực thi các quyết định hành chính, xã, phường còn là nơi kiểm nghiệm sinh động hiệu quả nhất, chính xác nhất những mô hình phát triển. Từ góc nhìn quản trị quốc gia, xã, phường chính là nơi trực tiếp diễn ra mỗi quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân; nơi diễn ra các quan hệ tương tác giữa người dân và hệ thống chính trị; nơi vận hành các dịch vụ công thiết yếu; không gian hình thành văn hóa cộng đồng, củng cố niềm tin xã hội và ý thức công dân. Chính vì vậy, xã, phường vừa là nơi phát huy quyền làm chủ trực tiếp của nhân dân theo phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”, vừa là thước đo chân thực nhất về hiệu quả lãnh đạo của Đảng, năng lực quản trị của chính quyền và sức gắn kết của cộng đồng dân cư. Do đó, thước đo chân thực nhất về niềm tin vào chế độ chính trị không nằm ở các chỉ số chiến lược kinh tế, văn hóa, xã hội, mà được quyết định bởi chất lượng cuộc sống, sự công bằng, cảm giác an toàn và hạnh phúc mà mỗi người dân được thụ hưởng tại nơi họ sinh sống và làm việc. Như vậy, sự ưu việt của chế độ chỉ thực sự được ghi nhận khi mọi vấn đề sinh kế, thủ tục và đời sống được giải quyết trên tinh thần dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc. Xuất phát từ yêu cầu khách quan đó, một số địa phương như: Thủ đô Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Lào Cai và Thành phố Hải Phòng đã xây dựng đề án thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” giai đoạn 2026 - 2030 là bước cụ thể hóa, nhằm hiện thực hóa mục tiêu cao nhất của chế độ CNXH, hệ giá trị quốc gia mà Đảng và Nhân dân ta đang đồng lòng hướng tới “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc”.

3. Bản chất lấy con người làm trung tâm của mô hình CNXH ở cấp xã, phường

Bản chất của CNXH là giải phóng con người, lấy con người làm trung tâm, trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản C. Mác và Ph. Ăngghen khẳng đinh: “Thay cho xã hội tư sản cũ, với những giai cấp và đối kháng giai cấp của nó, sẽ xuất hiện một liên hợp, trong đó sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người”[5]. Các văn kiện Đại hội Đảng đã xác định mô hình CNXH Việt Nam hướng tới mục tiêu tất cả vì con người, lấy chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của nhân dân làm trung tâm quá trình đổi mới, phát triển. Do đó, xã, phường - cấp chính quyền gần dân nhất - phải trở thành không gian quan trọng để chuyển hóa những giá trị và đặc trưng của CNXH Việt Nam, từ tầm nhìn vĩ mô thành kết quả cụ thể trong đời sống. Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Nguyễn Xuân Thắng khẳng định: “Mục tiêu cuối cùng của chủ nghĩa xã hội không chỉ là tăng trưởng kinh tế hay hiện đại hóa xã hội, mà là làm cho con người được sống hạnh phúc hơn, an toàn hơn, nhân văn hơn và có điều kiện phát triển toàn diện hơn. Hạnh phúc ở đây không chỉ là điều kiện vật chất, mà còn là niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng, môi trường sống an lành, cơ hội phát triển công bằng và cảm nhận của người dân về cuộc sống có chất lượng, có ý nghĩa và có tương lai”[6]. Người dân không cảm nhận CNXH qua khẩu hiệu, mà qua những điều rất cụ thể trong đời sống hằng ngày như trường học tốt hơn, dịch vụ y tế tốt hơn, môi trường sống an toàn hơn, chính quyền minh bạch hơn và cơ hội phát triển công bằng hơn.

4. Những vấn đề thực tiễn đặt ra và giải pháp kiến tạo xã, phường XHCN

Trong những năm qua, công tác xây dựng chính quyền cơ sở đã đạt được nhiều thành tựu to lớn góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào chế độ XHCN. Việc tinh gọn bộ máy, triển khai chính quyền điện tử, và đặc biệt là sự thành công của phong trào “Xây dựng nông thôn mới” đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo nhiều vùng quê nông thôn và đô thị trở thanh những nơi đáng sống. Tuy nhiên, quá trình này vẫn đối mặt với không ít thách thức như: Năng lực lãnh đạo của một số tổ chức cơ sở đảng chưa ngang tầm nhiệm vụ; một bộ phận cán bộ cấp xã thiếu tính chuyên nghiệp, năng lực quản lý nhà nước hạn chế; sự mất câng bằng giữa phát triển kinh tế và văn hóa, xã hội; quá trình chuyển đổi, thích ứng mô hình phát triển mới tại cơ sở đôi khi còn chậm…. Những hạn chế này đang cản trở tính đồng bộ trong việc xây dựng nền tảng XHCN, mất niềm tin của nhân dân.

Để đáp ứng tính tất yếu khách quan của quá trình kiến tạo xã, phường XHCN, cần tập trung thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

Thứ nhất, đổi mới và nâng cao năng lực lãnh đạo của tổ chức cơ sở đảng. Để đổi mới năng lực lãnh đạo, cấp ủy cơ sở cần chuyển mạnh từ tư duy hành chính sang quản trị, đặc biệt trực tiếp đồng hành cùng nhân dân. Trong đó, đề cao trách nhiệm cá nhân: người đứng đầu và mỗi đảng viên phải "nói đi đôi với làm", tiên phong áp dụng các mô hình kinh tế mới và gìn giữ văn hóa cộng đồng. Cần duy trì cơ chế đối thoại trực tiếp, giải quyết dứt điểm mọi vướng mắc ngay tại cơ sở. Đồng thời, phải lấy sự hài lòng của người dân và sự khởi sắc thực tế về kinh tế - xã hội, ổn định chính trị địa phương làm thước đo cao nhất để đánh giá, sàng lọc cán bộ, qua đó khẳng định vững chắc vai trò hạt nhân chính trị của tổ chức Đảng.

Thứ hai, thực hành triệt để dân chủ cơ sở. Để thực hành triệt để dân chủ cơ sở, giải pháp tiên quyết là số hóa và công khai minh bạch những thông tin về dự án đầu tư công, chính sách an sinh trên cổng thông tin điện tử cấp xã, phường. Chính quyền cần thiết lập các kênh góp ý trực tuyến để người dân dễ dàng giám sát và phản ánh. Đồng thời, cần phát huy vai trò phản biện của Mặt trận Tổ quốc bằng việc duy trì quy chế đối thoại trực tiếp, định kỳ giữa lãnh đạo và nhân dân. Cuối cùng, phải lấy mức độ hài lòng của dân làm thước đo cốt lõi để đánh giá cán bộ, kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi bưng bít thông tin nhằm đưa chính sách đi vào thực chất.

Thứ ba, đẩy mạnh phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất. Trong đó, trọng tâm là ưu tiên xây dựng, phân bổ nguồn vốn tín dụng chính sách, hỗ trợ trực tiếp cho hộ gia đình khó khăn và các dự án khởi nghiệp xanh phát triển bền vững. Chính quyền cần phối hợp chặt chẽ với doanh nghiệp mở các khóa đào tạo nghề, chuyển giao công nghệ nông nghiệp sạch, đồng thời hướng dẫn người dân số hóa quy trình sản xuất. Bên cạnh đó, cần tập trung nhân rộng mô hình hợp tác xã kiểu mới chuyên thu gom, tái chế phụ phẩm để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Cuối cùng, việc xây dựng chuỗi liên kết bao tiêu đầu ra cho các sản phẩm sinh thái sẽ tạo động lực thực tế giúp cộng đồng thoát nghèo vững chắc và vươn lên làm giàu.

Thứ tư, thúc đẩy chuyển đổi số cấp xã, phường. Để hiện thực hóa mục tiêu "xã, phường thông minh", giải pháp cốt lõi đầu tiên là phải đầu tư đồng bộ hạ tầng viễn thông và trang thiết bị công nghệ. Song song đó, cần đào tạo kỹ năng ứng dụng công nghệ cho cán bộ cơ sở để vận hành trơn tru hệ thống chính quyền số, chính quyền điện tử. Đặc biệt, việc phát triển "công dân số" cần phát huy vai trò của các Tổ công nghệ số cộng đồng, trực tiếp hướng dẫn người dân sử dụng điện thoại thông minh, thiết bị thông minh để nộp hồ sơ trực tuyến và thanh toán điện tử. Cuối cùng, các nền tảng dịch vụ công phải được thiết kế giao diện thân thiện, dễ thao tác nhằm minh bạch hóa quy trình, giảm tối đa phiền hà và thời gian đi lại cho nhân dân.

Thứ năm, chuẩn hóa đội ngũ cán bộ cơ sở. Đổi mới phương pháp đào tạo cán bộ theo hướng gắn lý luận với thực tiễn, do vậy các chương trình đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn phải tăng cường diễn tập xử lý tình huống để rèn luyện toàn diện bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ và kỹ năng dân vận. Đồng thời, chính đội ngũ này phải đi đầu trong chuyển đổi số, làm nòng cốt tại các tổ công nghệ cộng đồng, trực tiếp hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến để từng bước kiến tạo thế hệ "công dân số" ngay từ cơ sở.

III. KẾT LUẬN

Xây dựng xã, phường XNCH là một tất yếu khách quan, một quy luật thực tiễn của cách mạng Việt Nam chứ không phải lý luận trừu tượng. Cấp cơ sở chính là nền móng vững chắc, trực tiếp củng cố sức mạnh, nâng đỡ toàn bộ kiến trúc thượng tầng của chế độ xã hội chủ nghĩa. Một khi các đơn vị xã, phường phát triển mạnh mẽ về kinh tế, đậm đà văn hóa nhân văn, bảo đảm quyền dân chủ thực chất và chính quyền thực sự do nhân dân làm chủ, nền tảng quốc gia sẽ trở nên vững chãi. Đây chính là tiền đề tiên quyết, tạo sức mạnh nội sinh to lớn để Việt Nam hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc và tiến vững chắc trên con đường chủ nghĩa xã hội./.

ThS. Tô Văn Bẩy

 Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở

Tài liệu tham khảo

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị Quốc gia sự thật, 2026, tập 2.

3. https://vov.vn/chinh-tri/xa-phuong-xa-hoi-chu-nghia-nen-duoc-thiet-ke-nhu-the-nao-post1294394.vov

[1] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 11, tr.94

[2] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 11, tr.95

[3] Văn kiện Đại hội XIV, Nxb Chính trị Quốc gia sự thật, t2, tr229.

[4] Hồ Chí Minh. Toàn tập. Nxb Chính trị quốc gia, 2002 Tập 5., tr. 371.

[5] C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb CTQGST, H, 1995, T. 4, tr. 628

[6] https://vov.vn/chinh-tri/xa-phuong-xa-hoi-chu-nghia-nen-duoc-thiet-ke-nhu-the-nao-post1294394.vov